6 kroków do normalności, czyli sprawności i rzetelności

6 kroków do normalności, czyli sprawności i rzetelności

Kiedy powróci normalność, musi być czas na merytoryczne reformy. W przeciwnym razie, - jak uczy doświadczenie, - nienormalność powraca z każdym razem silniejsza i bardziej niszcząca.

Obowiązkiem rządzących jest ukształtowanie ustroju sądów w sposób zapewniający każdemu prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Środkiem do celu jest Prawo o ustroju sądów powszechnych - swoista konstytucja regulująca ustrój, strukturę i organizację wymiaru sprawiedliwości. Jej kształt i zapisy bezpośrednio oddziałują na realizację prawa do sądu, a z tym jak wiadomo, nie jest najlepiej. Wynika to po części z faktu, że wspomniane prawo na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci z konstytucji przeobrażone zostało w antologię politycznych wizji i wyobrażeń polityków o zasadach funkcjonowania sądownictwa w Polsce. Rządów było wiele, Ministrów Sprawiedliwości jeszcze więcej. W dobrym politycznym tonie było i jest pozostawienie jakiegoś śladu, dowodzącego nieprzypadkowości pełnionej misji. Efekt – Prawo o ustroju sądów powszechnych cechuje „rozproszenie i kazuistyczne rozdrobnienie” w obrębie samej ustawy, jak i w aktach wykonawczych. Wielokrotne, pisane naprędce, pozbawione strategicznych długofalowych celów nowelizacje, wymuszały konieczność „dopasowywania” zmian do istniejącej struktury aktu prawnego.

Rozważając kierunki przyszłej kompleksowej i merytorycznej ustawy, w pierwszym rzędzie należy uświadomić sobie, że w Prawie o ustroju sądów powszechnych wyczerpaniu uległy możliwości dalszej nowelizacji. Każda kolejna oddala od elementarnego rozumienia ustawy, jako aktu prawnego skonstruowanego w sposób usystematyzowany i w założeniu racjonalny i logiczny. (Por. wyrok TK z dnia 24 marca 2004 r., sygn. K 37/03, OTK ZU nr 3/A/2004, poz. 21, M. P. Nr 15, poz. 247 ). Prawo nie może być chaotyczne i przypadkowe, a dowolność oraz przypadkowość przepisów prawnych jest złamaniem zasady poprawnej legislacji i stanowi naruszenie art. 2 Konstytucji (por. wyroki TK: z dnia 21 lutego 2006 r., K 1/05, OTK-A 2006/2/18, Dz. U. z 2006r. Nr 34, poz. 243; z dnia 23 października 2007 r., P 28/07, OTK-A 2007/9/106, Dz. U. z 2007r. Nr 200, poz. 1446).

Z zasad poprawnej legislacji wynika konieczność przestrzegania - przy tworzeniu przepisów prawa - wymogów spójności logicznej i aksjologicznej systemu prawnego. Poprawność ta oznacza stanowienie przepisów prawa w sposób logiczny i konsekwentny, z poszanowaniem zasad ogólnosystemowych i z zachowaniem należnych standardów aksjologicznych (tak TK w wyroku z dnia 10 stycznia 2012 r. P 19/10, OTK-A 2012/1/2, Dz. U. z 2012 r. poz. 76).

Z powyższego wynika logiczny wniosek o potrzebie napisania nowej ustawy, ale do tego nie jesteśmy zupełnie przygotowani, zarówno pod względem organizacyjnym, jak i merytorycznym. Przeciwko temu przemawia także rozmiar niezbędnych zmian, wykraczający poza możliwości jednorazowej akceptacji. Wyjściem z sytuacji jest stopniowe uchylanie przepisów w obrębie działów tematycznych i zastępowanie ich nowymi ustawami.

Krok 1. Ustawa o sądzie właściwym

Niewątpliwie pierwszą ustawą powinna być ustawa o sądzie właściwym, o czym szerzej była mowa w poprzednim numerze Diagnoz i Prognoz.

Krok 2. Ustawa o statusie sędziego sądu powszechnego

Kolejnym przedsięwzięciem powinna być ustawa o statusie sędziów sądów powszechnych, regulująca prawa i obowiązki sędziów.

Aktualny stan prawny determinujący pozycję ustrojową sędziego jest nieczytelny. Dominuje chaos i zawiłość zamiast prostej i jasnej regulacji, z której wyłaniałby się czytelny status prawny sędziego. Uregulowania realizują założenie, że pozycję stanu sędziowskiego trzeba przede wszystkim limitować. Artykulacja uprawnień należy do wyjątków. Wymiar aksjologiczny ustawy został zredukowany właściwie do roty ślubowania.

Analizując poszczególne zapisy obowiązującego Prawa o ustroju sądów powszechnych w dziale zatytułowanym „Sędziowie” dochodzi się do wniosku o braku czytelnego i spójnego układu tekstu prawnego. Przepisy ułożone są przypadkowo i często zostały zredagowane w sposób rozwlekły, bez związku z kolejnymi artykułami. W rezultacie, zamiast porządkować, ustawa w obecnej formie utrudnia zidentyfikowanie statusu sędziego. Prawo o ustroju sądów powszechnych rozczepia status sędziego (rozdział 1a) od praw i obowiązków sędziego (rozdział 2). Zasady pełnienia służby są zasadniczo określone przez KRS w zbiorze zasad deontologicznych, a nie w samym Prawie o ustroju sądów powszechnych.

Wskazać należy, że w wyroku z 12 grudnia 2012 w sprawie K 1/12 (OTK-A 2012/11/134) Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że możliwość różnych interpretacji istotnych elementów stosunku służbowego sędziego dowodzi pilnej potrzeby nadania temu stosunkowi, w sposób konsekwentny i kompletny, wszystkich cech stosunku publicznoprawnego.

Reforma powinna doprowadzić do wykrystalizowania się jasnej pozycji ustrojowej sędziego sądu powszechnego. Prawa i obowiązki winny zostać jasno wyartykułowane. Status sędziego musi być pewny i niewzruszalny, by dać wyraz rzeczywistej, a nie tylko tytularnej niezależności i niezawisłości. Zespół tych przepisów powinien wzbudzać w sędziach aktywność w kierunku służby pełnionej w interesie wymiaru sprawiedliwości oraz ochrony praw i wolności obywatelskich.

Mając powyższe na uwadze, uporządkowanie przepisów prawnych odnoszących się do kwestii statusu sędziego, wyodrębnionych w oddzielnej ustawie, skonstruowanej w sposób usystematyzowany, racjonalny i logiczny, jest koniecznością.

Krok 3. Ustawa o zarządzaniu i samorządzie w sądownictwie

 Należy jasno powiedzieć, że wymiar sprawiedliwości wymaga zarządzania, a nie biernego administrowania, niezdolnego do przezwyciężania problemów organizacyjnych i weryfikacji nieprawidłowości. W każdej strukturze są problemy i nieprawidłowości, w sądzie również. Dlatego muszą istnieć skuteczne mechanizmy zarządzania działem sądownictwa. Wymagań tych nie spełnia nadzór administracyjny nad działalnością sądów, którego cechami są:

  1. brak instrumentów (kompetencji) zarządczych,
  2. utożsamianie nadzoru z zarządzaniem,
  3. ignorowanie dorobku teorii zarządzania na wszystkich płaszczyznach zarządczych, w tym także w Ministerstwie Sprawiedliwości,
  4. dublowanie kompetencji na różnych szczeblach zarządzania,

Niedomagania nadzoru administracyjnego wyznaczają jednocześnie cele reformy, a więc:

  1. wdrażanie dorobku teorii zarządzania, z uwzględnieniem specyfiki funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości,
  2. rozdzielenie zadań zarządczych w stosunku do sędziów i innych pracowników,
  3. odejście od nieznanego teorii zarządzania pojęcia nadzoru administracyjnego,
  4. określenie, rozdział i kontrola zadań,
  5. ukierunkowanie na system i organizację, a nie na indywidualną sprawę i na sędziego,
  6. odejście od biurokratycznych, czasochłonnych i bezproduktywnych wizytacji, lustracji, wzmożonego nadzoru,
  7. rozdzielenie sfery orzeczniczej i administracyjnej.

Zarządzanie sądem wymaga równoległego określenia roli, zadań i wzajemnych relacji z samorządem sędziowskim, co pozwoli na oddzielenie sfery organizacji i kierowania sądem od nadzoru. Relacje między organami zarządczymi a samorządem powinny być ukształtowane według wzoru zarząd (planowanie, organizowanie, kierowanie, motywowanie) – rada sędziowska (nadzór). Zadaniem samorządu powinno być:

  1. kształtowanie odpowiedzialności za sąd,
  2. nadzór nad prezesem i sędziami,
  3. stanie na straży niezawisłości,
  4. określanie, powierzanie i rozliczanie z powierzonych zadań.

 Krok 4. Ustawa o konsolidacji sądownictwa

 Konstytucyjny standard rzetelność i sprawność postępowania nie jest do osiągnięcia bez zmiany struktury sądów. Właściwie rzecz biorąc, wszystkie poprzedzające kroki, poza osiągnięciem indywidualnych celów każdej zakładanej ustawy, mają jeden wspólny – przygotowanie gruntu pod konsolidację sądownictwa, której zadaniem będzie:

  1. równomierne obciążenie sędziów pracą orzeczniczą,
  2. odejście od nieefektywnej, administracyjno-funkcyjnej struktury piramidy sądownictwa,
  3. budowę jednolitego systemu wymiaru sprawiedliwości,
  4. decentralizację wpływu spraw, a co za tym idzie decentralizację etatów orzeczniczych oraz urzędniczych (wspomagających),
  5. stworzenie sądom i sędziom warunków do przezwyciężenia zaległości strukturalnych,
  6. przywrócenie sądownictwu ponad 1000 etatów orzeczniczych,
  7. elastyczne i dynamiczne wyznaczanie obszarów właściwości sądów, poprzez stały monitoring obciążenia na nowych zasadach statystycznych.

Z powyższego zestawienia widać wyraźnie, jak istotna dla prawidłowego i zgodnego z oczekiwaniami funkcjonowania sądownictwa jest właściwa jego struktura, która ma kluczowe znaczenie dla funkcjonowania sądownictwa. Zła struktura rodzi patologie, a te niweczą jakość i staranność wykonywanej pracy. Środkiem do osiągnięcia wskazanych celów jest utworzenie 28 apelacji (w miejsce 11) i 69 jednolitych sądów okręgowych (w miejsce zróżnicowanych 45).

Krok 5. Ustawa o organizacji sądów

W planowanej ustawie przewiduje się zmiany zasad funkcjonowania sądów, którego podstawą byłaby kancelaria sądu, zastępująca wydziały, specjalizacje sędziów oraz biura sędziego z personelem pomocniczym. Podstawą funkcjonowania sądów byłoby odejście od pracy szeregowej z wszechmocą sędziego do każdej najdrobniejszej czynności na rzecz pracy równoległej, w której nie ma przestojów, a cały potencjał kadrowy sądu jest wykorzystany równomiernie.

Krok 6. Wielka kodyfikacja nowego Prawa o ustroju sądów powszechnych

Zwieńczeniem podjętych prac powinna być wielka kodyfikacja nowego Prawa o ustroju sądów powszechnych. Wskazać należy że, na przeprowadzenie powyższych reform, które w szczegółach będą przedstawiane w następnych numerach, wystarczy jedna kadencja. Ich finalnym skutkiem będzie zlikwidowanie zaległości w sądach wszystkich instancji w przeciągu jednej kadencji. Nie jest to deklaracja polityczna, a merytoryczna.

Jacek Ignaczewski

Data publikacji: 2017-06-27
Strona wykorzystuje pliki cookies. Możesz zablokować cookies zmieniając ustawienia w Twojej przeglądarce. Przeczytaj więcej o cookies lub ukryj ten komunikat x