Sąd wobec nieposłuszeństwa - obywatelskiego i własnego (cz. 2)

Sąd wobec nieposłuszeństwa -  obywatelskiego i własnego (cz. 2)

Sędzia jest sługą Konstytucji. Jego powinnością jest uruchomienie wszelkich możliwości i umiejętności interpretacyjnych, pisarskich i konstrukcyjnych, aby chronić konstytucję.

Ewa Łętowska

„Nieposłuszeństwo obywatelskie to odpowiedź obywatela na nieposłuszeństwo władzy wykonawczej wobec prawa, żywiące się nadzieją, że władza sądowa będzie prawu posłuszna, czwarta władza o tym opowie, a opowieść ta poruszy sumienie trzech władz i Suwerena”. Tymi słowami kończyłam wypowiedź dla Impoderabiliów Sądowych o nieposłuszeństwie obywatelskim. Teraz przychodzi czas na rozdział drugi: spojrzenie na nieposłuszeństwo obywatelskie widziane „od strony sądów”.

  1. Będąc same trzecią władzą, sądy nie mogą dokonywać aktów nieposłuszeństwa obywatelskiego. Nie można bowiem jednocześnie „być w środku i na zewnątrz”. Tu sytuacja kształtuje się na zasadzie opozycji: albo - albo. Nieposłuszeństwo obywatelskie zasadza się na świadomym naruszeniu prawa (alegalizmie). Sąd natomiast ma prawo stosować, nie zaś je naruszać (legalizm). Między „nieposłuszeństwem obywatelskim” a „nieposłuszeństwem sędziowskim” - nie ma więc znaku równości. Sędziowie oczywiście mogą brać udział w dyskursie publicznym, aczkolwiek doznają tu ograniczeń co do formy wypowiedzi i środka demonstracji. Istnieje też coś takiego, jak „nieposłuszeństwo sędziowskie” (por. pkt 3). Skonfrontowany ze zjawiskiem nieposłuszeństwa obywatelskiego sąd jest jednak sam władzą oceniającą, a nie aktorem, korzystającym z tego instrumentu jako przejawu własnego uczestnictwa w dyskursie publicznym. 
  2. Należy się zgodzić z J. Zajadłą (Nieposłuszny Obywatel RP, wyd. Arche, Gdańsk 2018), kiedy wskazuje, że konieczność rozstrzygania dylematu: „winny, ale słusznie nieposłuszny i dlatego bezkarny” – może się odbywać wedle czterech strategii.
    • Pierwsza, to zamknięcie oczu przez sędziego na motywy działania sprawcy naruszającego prawo przy obywatelskim nieposłuszeństwie i ukaranie z całą konsekwencją formalnie zastosowanego prawa. Więcej, demonstracyjny zamiar sprawcy może tu być poczytany za wyjątkową i naganną zuchwałość buntownika przeciw porządkowi prawnemu i skłaniać do surowszego karania sprawców obywatelskiego nieposłuszeństwa.
    • Druga – to perspektywa sądu uprawnionego do dokonywania rozproszonej kontroli konstytucyjności, co – jak wiadomo (por. Z. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, 2009, uwagi do art. 8 i 178) – zezwala w wypadkach skrajnych, po dokonaniu wszelkich zabiegów interpretacyjnych, na odmowę zastosowania przepisu ustawy i bezpośrednie odwołanie się do konstytucji.
    • Trzecia strategia – uznaje naruszający prawo czyn sprawcy za pozbawiony niebezpieczeństwa społecznego i jako nieszkodliwy – nie wymagający karania. 
    • Wreszcie strategia czwarta – w najmniejszym stopniu eksponująca sędziowski sprzeciw wobec rygoryzmu prawa jakie ma zastosować, a więc stosunkowo dla sądu „bezpieczna”: podkreśla pobudki i cel działania sprawcy i uznaje istnienie naruszenia. Jednakowoż, w ramach sędziowskiego wymiaru kary karze łagodnie lub wręcz odstępuje od ukarania.
  3. Odrębnym problemem są kwestie związane z możliwościami służącymi samemu sądowi czy sędziemu do demonstrowania niezgody czy oporu. Sprawa ma ogromną literaturę, ogniskującą się wokół kilku różnych zjawisk. W tym miejscu tylko rudymentarne uwagi. Sędzia jest sługą Konstytucji, na nią wszak składa przysięgę. Zatem może się zdarzyć, że w sytuacji, gdy ustawodawstwo zwykłe – któremu także winien posłuszeństwo, konstytucję narusza - sędzia staje w obliczu konfliktu wartości. Co wówczas?  
    • Strategia uniku usypia sumienie negacją samego istnienia konfliktu. Ta taktyka przetrwania jest jednak dwuznaczna moralnie. I niebezpieczna. Tak czyniono bowiem w państwach, gdzie dokonywało się wydrążanie konstytucji z jej znaczenia przy pomocy ustaw zwykłych, mniej lub bardziej naruszających dotychczasowe   konstytucyjne pryncypia, i gdzie u kresu drogi czekało wątpliwe usprawiedliwienie „pozytywizm żywiący przekonanie „prawo znaczy prawo” uczynił niemiecki cech prawniczy bezbronnym wobec praw stanowionych samowolnie lub w celach przestępczych. ...pozytywizm nie jest w stanie uprawomocnić obowiązywania aktów prawnych o własnych siłach Wierzy on, że o prawomocności prawa świadczy już to, że jest w nim dość siły gwarantującej skuteczność. Na sile jednak można w najlepszym razie oprzeć przymus, nigdy zaś powinność i legitymację. Ta ostatnia znajduje oparcie raczej w immanentnej wartości prawa.” (G. Radbruch, Ustawowe bezprawie i ponadustawowe prawo”, 1946).
    • Taktyką drugą – jest ucieczka z zawodu.
    • Obie unikowe taktyki nie zapewniają wypełnienia przez sędziego jego powinności ochrony konstytucji. Co gorzej, taktyka pierwsza grozi stosunkowo łatwą utratą kontroli nad stopniem tolerowanego oportunizmu.
    • Dlatego powinnością sędziego jest uruchomienie wszelkich możliwości i umiejętności interpretacyjnych, pisarskich i konstrukcyjnych, aby ten obowiązek zrealizować. Oznacza to nic innego jak - po pierwsze – obowiązek aktywizmu interpretacyjnego w obronie wartości konstytucyjnych, na wypadek zagrożenia im przez ustawodawstwo zwykłe. Ów aktywizm interpretacyjny w wypadkach skrajnych może skończyć się bezpośrednim stosowaniem Konstytucji, przy jednoczesnym niestosowaniu ustawy. Po drugie – działanie to nie może jednak przeradzać się subwersję – to jest zakamuflowane orzekanie contra legem, polegające na nagięciu prawa do własnych wyobrażeń sędziego o znaczeniu konstytucji.
  4. Takie wyznaczenie pola dla sędziowskiego oporu oznacza niezwykle wysokie ustawienie poprzeczki umiejętnościom intelektualnym i pisarskim sędziego (dworkinowski sędzia Herkules), nie wspominając już o wejściu na pole minowe konfliktu z innymi władzami, których działania wywołały rozbieżności między Konstytucją i ustawodawstwem zwykłym. Siłą rzeczy ukazuje to także cenę jaką sądownictwo i sędziowie płacą za udział w konstytucyjnym mechanizmie podziału władz.

Ewa Łętowska

Data publikacji: 2018-03-07
Strona wykorzystuje pliki cookies. Możesz zablokować cookies zmieniając ustawienia w Twojej przeglądarce. Przeczytaj więcej o cookies lub ukryj ten komunikat x